Những công trình hiện đại có thể được xây bằng thiết bị nhập khẩu, nhưng một bước tiến bền vững chỉ hình thành khi con người trong nước đủ sức vận hành, sửa chữa và tiếp tục sáng tạo.
Từ sự ngỡ ngàng đến một câu hỏi lớn
Nhìn lại sự thay đổi nhanh chóng của Việt Nam trong vài thập niên, từ những cánh đồng ven đô đến các tuyến đường và đô thị mới, người ta có quyền tự hào. Tuy nhiên, phía sau những công trình quy mô vẫn còn một câu hỏi quan trọng: chúng ta sẽ dừng ở khả năng mua và sử dụng công nghệ, hay tiến tới tự thiết kế, chế tạo và cải tiến?
Kinh nghiệm của Nhật Bản thời Minh Trị cho thấy việc tiếp nhận tri thức bên ngoài không phải điều đáng e ngại. Quốc gia này từng học kỹ thuật đường sắt, y học, công nghiệp và quản trị từ nhiều nước phương Tây; thuê chuyên gia với chi phí lớn và nhập máy móc tiên tiến. Điểm khác biệt nằm ở chỗ chuyên gia còn phải đào tạo người bản địa, còn thiết bị nhập về trở thành trường học thực tế cho kỹ sư Nhật.
Giáo dục mới là hạ tầng lâu dài
Song song với nhà máy và đường sắt, Nhật Bản kiên trì mở rộng giáo dục phổ thông. Dù ban đầu nhiều gia đình chưa nhìn thấy lợi ích trước mắt của việc cho con đi học, chính sách được duy trì đủ lâu để nâng mặt bằng dân trí và tạo ra lực lượng lao động có khả năng tiếp thu kỹ thuật mới.
Bài học ấy vẫn còn nguyên giá trị với Việt Nam hôm nay. Đầu tư vào AI, bán dẫn, chuyển đổi số hay hạ tầng chỉ thật sự có ý nghĩa khi đi cùng một đội ngũ có khả năng hiểu công nghệ từ gốc, ứng dụng phù hợp và từng bước cải tiến nó.
Làm chủ không có nghĩa ai cũng phải thành kỹ sư
Phổ cập năng lực số không đồng nghĩa biến mọi người thành lập trình viên. Đó có thể là người nông dân biết dùng công cụ số để theo dõi mùa vụ, giáo viên dùng AI có trách nhiệm để hỗ trợ bài giảng, người lao động biết nâng năng suất và học sinh được rèn tư duy logic, giải quyết vấn đề.
Một đất nước có thể mua được máy móc trong thời gian ngắn, nhưng năng lực tự chủ chỉ được tích lũy qua nhiều năm học hỏi. Kỳ tích vì thế không nằm trong những kiện hàng nhập khẩu, mà trong khoảnh khắc tri thức bên ngoài được chuyển hóa thành năng lực bên trong.
Nguồn tham khảo: VnExpress, bài “’Nhập khẩu’ kỳ tích”. Nội dung đã được biên tập và diễn giải lại.
